Odfrankowienie kredytu — czy ten temat nadal ma znaczenie?

Gdy mówimy o „sprawach frankowych", wiele osób sądzi, że chodzi o odfrankowienie. Pojęcie to bywa jednak używane w dwóch zupełnie różnych znaczeniach — a tylko jedno z nich jest pojęciem znanym z orzecznictwa. W tym artykule wyjaśniamy, czym odfrankowienie jest (a czym nie jest), czym różni się od unieważnienia umowy oraz dlaczego dziś w sporach sądowych ma znaczenie marginalne.

Co to jest odfrankowienie?

Odfrankowienie — w znaczeniu przyjmowanym w orzecznictwie — to usunięcie z umowy mechanizmu indeksacji (denominacji) do CHF przy pozostawieniu pozostałej treści umowy w mocy. Kredyt jest wówczas traktowany jak kredyt złotowy, spłacany w PLN, przy dotychczasowym (umownym) oprocentowaniu.

Odfrankowienie nie polega natomiast na:

• przewalutowaniu kredytu „po preferencyjnym kursie" — to opis ugody proponowanej przez bank, opisanej w dalszej części artykułu;
• zastąpieniu kursu banku innym kursem (np. kursem NBP lub kursem „złotego").

To rozróżnienie ma podstawę w tezie 1 uchwały SN III CZP 25/22: abuzywna klauzula przeliczeniowa nie jest zastępowana innym kursem — ani wynikającym z przepisu ustawy, ani ze zwyczaju. Twierdzenie „sąd zastępuje kurs CHF innym kursem" jest zatem nieprawdziwe.

Dlaczego ten wariant jest dziś marginalny? Zgodnie z tezą 2 uchwały III CZP 25/22, jeśli po usunięciu klauzuli nie da się ustalić wiążącego kursu, umowa nie wiąże także w pozostałym zakresie — co prowadzi do nieważności (bezskuteczności) całej umowy, a nie do jej „odfrankowienia".

Dlaczego odfrankowienie się nie spopularyzowało

W teorii odfrankowienie brzmiało dobrze. W praktyce:

1. Mylenie pojęć — to, co banki nazywały „odfrankowieniem", zwykle było propozycją ugody (przewalutowanie na PLN po ustalonym kursie), a nie usunięciem mechanizmu indeksacji przy zachowaniu dotychczasowego oprocentowania.

2. Nie rozstrzygało problemu abuzywności — samo przewalutowanie nie odpowiada na pytanie, czy klauzule kursowe były abuzywne od samego początku i czy konsumentowi przysługuje zwrot nienależnych świadczeń za okres wcześniejszy.

3. Orzecznictwo przesunęło punkt ciężkości — zamiast sporu o to, „jaki kurs zastosować", sądy pytają: „czy klauzula przeliczeniowa była dozwolona?". Gdy odpowiedź jest przecząca, klauzula nie wiąże i nie jest zastępowana innym kursem — a jeśli bez niej nie da się ustalić wiążącego kursu, umowa nie wiąże w całości.

Unieważnienie vs odfrankowienie — kluczowe różnice

W praktyce sądowej dominuje dziś unieważnienie (nieważność / bezskuteczność całej umowy). Różnice między obiema konstrukcjami są fundamentalne:

Dlaczego sądy preferują unieważnienie

Orzecznictwo TSUE (zwłaszcza wyroki C-260/18, C-140/22, C-520/21) poparte uchwałą SN III CZP 25/22 stwierdzają, że:

1. Sąd nie „uzupełnia" luki po klauzuli abuzywnej — klauzula przeliczeniowa nie jest zastępowana kursem z ustawy ani ze zwyczaju (III CZP 25/22, teza 1); TSUE w sprawie C-260/18 (Dziubak) wskazał, że sąd nie może uzupełniać umowy przepisem dyspozytywnym wbrew woli konsumenta.

2. Jeśli wiążącego kursu nie da się ustalić — umowa nie wiąże także w pozostałym zakresie (III CZP 25/22, teza 2).

3. Rozliczenie następuje odrębnie po każdej ze stron — przy nieważności powstają samodzielne roszczenia o zwrot nienależnego świadczenia po obu stronach (tzw. teoria dwóch kondykcji — III CZP 25/22, teza 3).

4. Brak „wynagrodzenia za korzystanie z kapitału" — zgodnie z wyrokiem TSUE C-520/21 (Bank M. / Szcześniak) bank nie może żądać wynagrodzenia za korzystanie z kapitału ponad zwrot kapitału.

W rezultacie odfrankowienie w sporach sądowych występuje dziś rzadko, a spory koncentrują się wokół nieważności umowy i wzajemnych rozliczeń. Nie oznacza to jednak, że wynik konkretnej sprawy jest przesądzony — zależy od treści umowy, dokumentów i okoliczności.

Czy odfrankowienie jeszcze ma znaczenie?

Krótka odpowiedź: jako konstrukcja sądowa — marginalnie. Dłuższa:

• Jako pojęcie porządkujące — tak. Warto rozumieć różnicę między usunięciem mechanizmu indeksacji a nieważnością całej umowy, bo obie konstrukcje prowadzą do zupełnie innych rozliczeń.

• W rozmowach z bankiem — to, co bank nazywa „odfrankowieniem", jest zwykle ugodą (przewalutowaniem na PLN). Ugoda jest dobrowolna i zwykle wiąże się ze zrzeczeniem się dalszych roszczeń — warunki porównuje się z możliwym wynikiem sprawy sądowej. Ocena opłacalności jest indywidualna i należy do prawnika; nie rekomendujemy ani nie odradzamy zawierania ugód.

• W sądzie — po uchwale III CZP 25/22 dominuje kierunek nieważności całej umowy, gdy po usunięciu klauzuli przeliczeniowej nie da się ustalić wiążącego kursu.

Indeksowana, denominowana, walutowa — czym to się różni

Przed przystąpieniem do jakichkolwiek kroków warto wiedzieć, jaki rodzaj kredytu frankowego miałeś:

Dla indeksowanej i denominowanej — gdzie zachodziło przeliczanie po kursach banku — unieważnienie jest najpowszechniejsze. Dla rzeczywistej walutowej — sprawa wymaga indywidualnej oceny.

Praktyczna checklista: czy sprawdzić odfrankowienie czy unieważnienie?

• [ ] Przeczytaj warunki umowy — ile kurs CHF różnił się od kursu NBP w chwili podpisania?
• [ ] Pobierz harmonogram spłat z czasów zawarcia umowy — czy używały kursy z tabeli banku?
• [ ] Sprawdź, czy bank kiedykolwiek proponował Ci ugodę / przewalutowanie — zachowaj tę korespondencję.
• [ ] Jeśli kredyt jest jeszcze aktywny — ustal, ile rat pozostało i jaka jest łączna suma dotychczasowych spłat.
• [ ] Zestaw warunki ewentualnej ugody z możliwym wynikiem sprawy sądowej — porównanie i ocena opłacalności należą do prawnika.

Jakie dokumenty przygotować

• Oryginał umowy frankowej + wszystkie aneksy (zwłaszcza jeśli kiedyś była zmiana warunków).
• Harmonogram spłat z czasów zawarcia — pokaże rzeczywiste kursy stosowane przez bank.
• Zaświadczenie z banku o wszystkich dokonanych spłatach i ratach pozostałych.
• Ewentualna korespondencja z bankiem zawierająca propozycję ugody / przewalutowania (jeśli bank ją składał).
• Tabela kursów NBP z czasów zawarcia umowy — do porównania z kursami z harmonogramu.

Kiedy wymagana jest analiza prawnika

Zawsze, a zwłaszcza przed podjęciem decyzji o drodze postępowania. Prawnik powinien:

1. Ocenić, czy klauzula przeliczeniowa w Twojej umowie ma charakter abuzywny.
2. Wyliczyć wysokość ewentualnego roszczenia na podstawie zaświadczenia z banku o wysokości spłat.
3. Zestawić to z warunkami ewentualnej ugody proponowanej przez bank.
4. Przedstawić realistyczną ocenę ryzyk procesowych — bez gwarantowania wyniku.

Wybór ścieżki to decyzja strategiczna klienta, podejmowana z pełną wiedzą o ryzykach prawnych i konsekwencjach finansowych.

Najczęstsze błędy

1. Mylenie ugody z odfrankowieniem — gdy bank proponuje „odfrankowienie", zwykle mówi o ugodzie (przewalutowaniu). To dwie różne rzeczy o różnych skutkach prawnych.

2. Nieporównanie warunków — podpisanie ugody bez zestawienia proponowanych kursów i kwot z rzeczywistymi kursami (np. NBP) oraz z możliwym wynikiem sprawy sądowej.

3. Brak wyliczenia — zanim podejmiesz decyzję, warto wiedzieć, jaka kwota jest w grze. Wyliczenie roszczenia wymaga zaświadczenia z banku o wysokości spłat i analizy prawnika.

4. Pominięcie treści aneksu/ugody — dokumenty te bywają obwarowane zrzeczeniem się dalszych roszczeń lub nowymi klauzulami. Czytaj każdy warunek przed podpisaniem.

5. Odkładanie sprawy bez terminu — przedawnienie roszczeń jest zagadnieniem złożonym i zależy od okoliczności; ocenia je prawnik, a data reklamacji/wezwania bywa istotna.

CTA: bezpłatna analiza

Nie wiesz, czy Twoja sprawa to odfrankowienie czy unieważnienie? Prześlij warunki umowy i aktualną sytuację — pomożemy Ci zidentyfikować najlepszą strategię. W sprawach wymagających oceny prawnej temat powinien zostać przekazany regulowanemu polskiemu adwokatowi lub radcy prawnego.

Zgłoś sprawę na twojasprawa.com lub uzyskaj bezpłatną analizę.

FAQ — Odfrankowienie i unieważnienie

Czy bank musi mi zaproponować ugodę („odfrankowienie")?

Nie. Ugoda jest dobrowolna po obu stronach — bank nie ma obowiązku jej zaproponować ani przyjąć Twojej propozycji.

Czy jeśli podpiszę ugodę, stracę prawo do dochodzenia dalszych roszczeń?

Ugoda zwykle wiąże się ze zrzeczeniem się dalszych roszczeń. Skutki zależą od konkretnego brzmienia dokumentu — przed podpisaniem przeczytaj go uważnie i skonsultuj z prawnikiem.

Czy sąd może zastąpić kurs banku kursem NBP?

Zgodnie z tezą 1 uchwały SN III CZP 25/22 abuzywna klauzula przeliczeniowa nie jest zastępowana innym kursem — ani z ustawy, ani ze zwyczaju.

Czy mogę żądać jednocześnie usunięcia mechanizmu indeksacji i zwrotu wcześniejszych nadpłat?

Sposób sformułowania żądań (roszczenie główne i ewentualne) to element strategii procesowej — ustala go pełnomocnik na podstawie treści konkretnej umowy i dokumentów.

Czy coś się zmienia, jeśli mieszkam w UK?

Sprawy frankowe prowadzi się przed sądem w Polsce; można je prowadzić przez pełnomocnika (adwokata/radcę) na podstawie pełnomocnictwa, a obecność osobista zwykle nie jest konieczna.

Czym się różni sytuacja, jeśli kredyt już spłaciłem?

Przy kredycie spłaconym nie ma już czego przewalutowywać, więc rozważa się wyłącznie roszczenia o zwrot nienależnych świadczeń. To, czy takie roszczenia nadal istnieją, zależy m.in. od przedawnienia i okoliczności — ocenia prawnik.

Disclaimer

Twoja Sprawa to platforma informacyjna; nie jesteśmy kancelarią ani adwokatem/radcą prawnym i nie udzielamy porad prawnych. Artykuł ma charakter informacyjny, nie stanowi porady prawnej; każda umowa frankowa wymaga indywidualnej analizy, a wynik sprawy nie jest pewny i nie ma gwarancji rozstrzygnięcia. Orzecznictwo się zmienia — przed działaniem skonsultuj się z prawnikiem i sprawdź aktualne stanowisko SN/TSUE/UOKiK/Rzecznika Finansowego.

Powiązane artykuły

• Kredyty frankowe — hub główny
• Unieważnienie kredytu frankowego — co oznacza w praktyce
• Klauzule abuzywne w umowie frankowej — na co zwrócić uwagę?
• Kredyt indeksowany a denominowany do CHF — różnica dla kredytobiorcy

Źródła

• Uchwała SN z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22 (pełny tekst):
• Wyrok TSUE C-260/18 Dziubak (wytyczna na temat naprawy umowy przez sąd):
• Wyrok TSUE C-140/22 (nieważność wstecz i brak kompensacji):
• Wyrok TSUE C-520/21 Bank M. / Szcześniak (brak wynagrodzenia za korzystanie z kapitału):
• Dyrektywa Rady 93/13/EWG (klauzule nieuczciwe):
• UOKiK — kredyty frankowe i odfrankowienie (omówienie): https://finanse.uokik.gov.pl/chf/
• Rzecznik Finansowy — stanowisko na temat odfrankowienia: https://rf.gov.pl/