Alimenty na małżonka lub byłego małżonka — kiedy przysługują

Wielu Polaków mieszkających w UK nie wie, że alimenty mogą należeć się nie tylko dziecku, ale i samemu małżonkowi — zarówno w trakcie małżeństwa, jak i po rozwodzie. Alimenty na małżonka zależą przede wszystkim od tego, kto ponosi winę za rozkład pożycia oraz od sytuacji materialnej obu stron. Jeśli rozwód toczy się w Polsce, a Ty jesteś za granicą, możesz poprowadzić sprawę zdalnie — na podstawie pełnomocnictwa udzielonego adwokatowi lub radcy prawnemu w kraju.

Podstawa prawna — art. 60 KRiO

Obowiązek alimentacyjny między rozwiedzionymi małżonkami reguluje art. 60 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (KRiO). Przepis ten różnicuje zakres roszczeń w zależności od tego, jak sąd rozstrzygnął kwestię winy w wyroku rozwodowym.

O winie rozkładu pożycia sąd orzeka na podstawie art. 57 KRiO — może uznać, że winę ponosi jeden z małżonków, oboje, albo (na zgodny wniosek stron) w ogóle nie orzekać o winie. To rozstrzygnięcie ma kluczowe znaczenie dla późniejszych alimentów.

Warto pamiętać o zasadzie z art. 56 KRiO: alimentów na małżonka co do zasady nie może żądać ten, kto został uznany za wyłącznie winnego rozkładu pożycia. Wina przekłada się więc bezpośrednio na to, czy i w jakim zakresie świadczenie w ogóle przysługuje.

Kiedy przysługują alimenty na byłego małżonka

Art. 60 KRiO przewiduje dwa zasadnicze tryby, w których były małżonek może domagać się alimentów:

• Tryb zwykły (art. 60 § 1 KRiO) — małżonek, który nie został uznany za wyłącznie winnego rozkładu i który znajduje się w niedostatku, może żądać alimentów od drugiego małżonka odpowiednio do swoich usprawiedliwionych potrzeb oraz możliwości zarobkowych i majątkowych zobowiązanego.
• Tryb rozszerzony (art. 60 § 2 KRiO) — jeśli jeden z małżonków został uznany za wyłącznie winnego rozkładu, a rozwód pociąga za sobą istotne pogorszenie sytuacji materialnej małżonka niewinnego, ten ostatni może żądać alimentów, nawet jeśli nie znajduje się w niedostatku.

Różnica jest zasadnicza. W trybie zwykłym trzeba wykazać niedostatek. W trybie rozszerzonym wystarczy samo istotne pogorszenie sytuacji materialnej — próg jest więc znacznie niższy, a roszczenie silniejsze.

W obu przypadkach sąd waży dwie strony: usprawiedliwione potrzeby uprawnionego oraz realne możliwości zarobkowe i majątkowe zobowiązanego. Nie chodzi o wyrównanie poziomu życia „jeden do jednego", lecz o świadczenie proporcjonalne do okoliczności.

Czym jest „niedostatek" i „istotne pogorszenie"

Niedostatek to stan, w którym osoba nie jest w stanie własnymi siłami zaspokoić swoich usprawiedliwionych potrzeb — w całości lub w części. Nie oznacza skrajnej nędzy; chodzi o realny brak środków na normalne, godne utrzymanie, mimo wykorzystania własnych możliwości zarobkowych.

Istotne pogorszenie sytuacji materialnej (przesłanka z trybu rozszerzonego) ocenia się porównawczo: sąd zestawia położenie małżonka niewinnego po rozwodzie z tym, jak żyłby, gdyby małżeństwo trwało i funkcjonowało prawidłowo. Pogorszenie musi być odczuwalne i wynikać właśnie z rozwodu.

Ocena obu przesłanek jest zawsze indywidualna i zależy od konkretnych dowodów — zarobków, stanu zdrowia, wieku, możliwości podjęcia pracy, podziału majątku. Dlatego tak ważne jest rzetelne udokumentowanie sytuacji.

Wpływ winy rozkładu pożycia — kluczowy czynnik

To rozstrzygnięcie o winie najmocniej kształtuje los roszczenia alimentacyjnego. W skrócie:

• Małżonek wyłącznie winny — nie może żądać alimentów dla siebie (art. 60 § 3 w zw. z zasadą z art. 56 KRiO).
• Małżonek niewinny wobec wyłącznie winnego — może korzystać z rozszerzonego trybu (§ 2): wystarczy istotne pogorszenie, niedostatek nie jest wymagany.
• Oboje winni albo brak orzeczenia o winie — każde z małżonków może żądać alimentów, ale tylko w trybie zwykłym, czyli pod warunkiem wykazania niedostatku.

Dlatego decyzja, czy w pozwie rozwodowym domagać się orzeczenia o winie, czy zgodzić się na rozwód bez orzekania o winie, to jedna z najważniejszych decyzji strategicznych. Ma ona bezpośrednie, długofalowe skutki finansowe — i dobrze omówić ją z prawnikiem przed złożeniem pozwu.

Jak długo trwa obowiązek alimentacyjny

Obowiązek alimentacyjny między byłymi małżonkami nie zawsze jest bezterminowy. Zgodnie z art. 60 § 3 KRiO wygasa on co do zasady, gdy uprawniony zawrze nowe małżeństwo.

Jeżeli zobowiązanym jest małżonek niewinny (a uprawniony nie był uznany za niewinnego w trybie rozszerzonym), obowiązek wygasa również z upływem pięciu lat od orzeczenia rozwodu — chyba że z powodu wyjątkowych okoliczności sąd, na żądanie uprawnionego, ten termin przedłuży.

Inaczej jest, gdy zobowiązanym jest małżonek wyłącznie winny — tu pięcioletni limit czasowy nie działa automatycznie, a obowiązek może trwać dłużej. To kolejny powód, dla którego kwestia winy ma realne znaczenie majątkowe przez wiele lat.

Jak poprowadzić sprawę zdalnie z UK

Mieszkanie w Wielkiej Brytanii nie wyklucza dochodzenia ani obrony przed roszczeniem alimentacyjnym w polskim sądzie. W praktyce sprawę prowadzi się zdalnie, bez konieczności przyjazdu, w następujący sposób:

1. Pełnomocnictwo — udzielasz pełnomocnictwa procesowego adwokatowi lub radcy prawnemu w Polsce. Może ono zostać podpisane w UK i przesłane do kraju; prawnik podpowie, czy w danej sprawie wystarczy podpis własnoręczny, czy potrzebne jest poświadczenie.
2. Dokumenty — kompletujesz dowody sytuacji materialnej: zaświadczenia o dochodach (payslipy, P60), wyciągi bankowe, dokumentację kosztów utrzymania, ewentualnie dokumentację medyczną. Dokumenty obcojęzyczne mogą wymagać tłumaczenia przysięgłego.
3. Korespondencja i rozprawy — pełnomocnik reprezentuje Cię na rozprawach. W wielu sytuacjach sąd dopuszcza udział strony lub świadka zdalnie, w trybie wideokonferencji, co eliminuje konieczność podróży.

Taki model pozwala prowadzić nawet sporną sprawę alimentacyjną z dowolnego miejsca w UK. Kluczowe jest jednak wczesne zaangażowanie prawnika — terminy procesowe w sprawach rodzinnych bywają krótkie, a brak reakcji może oznaczać utratę argumentów.

Po szczegóły praktyczne dotyczące egzekucji i podwyższania świadczeń zajrzyj do powiązanych artykułów poniżej.

Najczęściej zadawane pytania (FAQ)

Czy mogę dostać alimenty na siebie, jeśli rozwód był bez orzekania o winie? Tak, ale tylko w trybie zwykłym — musisz wykazać, że znajdujesz się w niedostatku. Brak orzeczenia o winie nie odbiera prawa do alimentów, jednak nie otwiera rozszerzonego trybu z art. 60 § 2 KRiO.

Czy małżonek winny rozwodu może żądać alimentów na siebie? Małżonek uznany za wyłącznie winnego co do zasady nie może. Jeśli jednak winni są oboje, każde z małżonków może domagać się alimentów, wykazując niedostatek.

Czy alimenty na małżonka są zawsze przyznawane dożywotnio? Nie. Wygasają m.in. z chwilą zawarcia przez uprawnionego nowego małżeństwa, a gdy zobowiązanym jest małżonek niewinny — co do zasady po pięciu latach od rozwodu (z możliwością przedłużenia w wyjątkowych okolicznościach).

Czy mieszkając w UK muszę przyjechać na rozprawę w Polsce? Najczęściej nie. Reprezentuje Cię pełnomocnik, a sąd często dopuszcza udział strony lub świadka w trybie wideokonferencji. To, czy Twoja obecność będzie konieczna, oceni prawnik prowadzący sprawę.

Jakie dowody są najważniejsze w sprawie o alimenty na małżonka? Dokumenty obrazujące dochody i koszty obu stron, stan zdrowia, wiek i możliwości zarobkowe, a w trybie rozszerzonym — porównanie sytuacji materialnej sprzed i po rozwodzie. Wartości kwotowe w każdej sprawie są inne i mają charakter indywidualny.

Artykuły powiązane

• Egzekucja alimentów z UK do Polski i odwrotnie — po Brexicie
• Pozew o alimenty na dziecko — jak ustalić wysokość
• Podwyższenie lub obniżenie alimentów — kiedy i jak

Pełny tekst przepisów znajdziesz w Internetowym Systemie Aktów Prawnych: Kodeks rodzinny i opiekuńczy (isap.sejm.gov.pl).