Ustalenie kontaktów z dzieckiem mieszkającym w innym kraju

Mieszkasz w Wielkiej Brytanii, a Twoje dziecko zostało w Polsce u drugiego rodzica? A może jest odwrotnie i to Ty wyjechałeś z dzieckiem, a drugi rodzic domaga się widzeń? Kontakty z dzieckiem za granicą to jeden z najczęstszych problemów polskich rodzin rozdzielonych granicą. Dobra wiadomość jest taka, że prawo do utrzymywania kontaktu istnieje niezależnie od tego, kto sprawuje pieczę nad dzieckiem, a samą sprawę najczęściej można poprowadzić zdalnie - bez konieczności samodzielnego przyjazdu do polskiego sądu.

Poniżej tłumaczymy, na czym polega prawo i obowiązek kontaktów z art. 113 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, jak doprowadzić do sądowego uregulowania widzeń oraz jak wygląda wykonywanie orzeczeń, gdy rodzic i dziecko mieszkają w dwóch różnych państwach.

Kontakty z dzieckiem to prawo i obowiązek - art. 113 KRiO

Punktem wyjścia jest art. 113 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Zgodnie z nim, niezależnie od władzy rodzicielskiej, rodzice oraz ich dziecko mają prawo i obowiązek utrzymywania ze sobą kontaktów. Oznacza to, że nawet rodzic, któremu ograniczono władzę rodzicielską, co do zasady nadal ma prawo widywać dziecko.

Kontakt to nie tylko osobiste spotkania. Art. 113 § 2 KRiO wymienia w szczególności:

• przebywanie z dzieckiem (odwiedziny, spotkania, zabieranie dziecka poza miejsce stałego pobytu),
• bezpośrednie porozumiewanie się,
• utrzymywanie korespondencji,
• korzystanie z innych środków porozumiewania się na odległość, w tym ze środków komunikacji elektronicznej.

Ten ostatni punkt jest kluczowy dla rodzin transgranicznych. Rozmowy wideo, telefon czy wiadomości to pełnoprawna forma kontaktu, którą sąd może uregulować obok rzadszych spotkań osobistych. Dla rodzica mieszkającego w UK, który nie może widywać dziecka co tydzień, regularny kontakt online bywa najważniejszą częścią orzeczenia.

Kiedy potrzebne jest sądowe uregulowanie kontaktów

Jeśli rodzice się dogadują, sąd nie jest potrzebny - mogą sami ustalić harmonogram. Zgodnie z art. 113[1] KRiO, gdy dziecko przebywa stale u jednego z rodziców, sposób utrzymywania kontaktów z drugim rodzicem rodzice określają wspólnie, kierując się dobrem dziecka i uwzględniając jego rozsądne życzenia. Dopiero w braku porozumienia rozstrzyga sąd opiekuńczy.

W praktyce sprawa trafia do sądu, gdy:

• jeden rodzic całkowicie utrudnia lub uniemożliwia kontakt,
• strony nie potrafią uzgodnić terminów, miejsca ani formy widzeń,
• pojawia się spór o kontakty zza granicy (kto przyjeżdża, kto pokrywa koszty podróży, gdzie odbywają się spotkania),
• potrzebny jest wykonalny tytuł, na podstawie którego można wymusić widzenia.

Wniosek o uregulowanie kontaktów składa się do sądu rejonowego (wydział rodzinny i nieletnich) właściwego ze względu na miejsce zamieszkania lub pobytu dziecka. Sąd, ustalając harmonogram, zawsze kieruje się dobrem dziecka - to ono jest nadrzędnym kryterium, a nie wygoda żadnego z rodziców.

Jak sąd ustala harmonogram kontaktów transgranicznych

Przy kontaktach przez granicę sąd musi uwzględnić realia logistyczne, których nie ma w sprawach krajowych. Dobrze przygotowany wniosek powinien proponować konkretny, wykonalny plan, a nie ogólnik typu "rodzic ma prawo do kontaktów".

Typowe elementy orzeczenia o kontaktach transgranicznych to:

• spotkania w okresach wolnych - część ferii zimowych, wakacji, świąt, gdy przejazd między krajami jest realny,
• kontakt zdalny - ustalone dni i godziny rozmów wideo lub telefonicznych (z uwzględnieniem różnicy czasu między Polską a UK),
• zasady przekazywania dziecka - kto odbiera, kto odwozi, w jakim miejscu,
• podział kosztów podróży między rodzicami,
• zgoda na wywóz dziecka za granicę na czas kontaktu wraz z dokumentami (paszport, zgody).

Im bardziej szczegółowy harmonogram, tym łatwiej później egzekwować orzeczenie i tym mniejsze pole do konfliktu. Jeśli sporna jest sama możliwość wyjazdu dziecka, warto zapoznać się z artykułem o tym, jak uzyskać zgodę sądu na wyjazd dziecka za granicę lub wyrobienie paszportu.

Wykonywanie orzeczenia, gdy dziecko mieszka w innym kraju

Samo uzyskanie orzeczenia to połowa sprawy - drugą jest jego wykonanie, gdy rodzice mieszkają w dwóch państwach. Tu kluczowe znaczenie ma to, w którym kraju orzeczenie zapadło i gdzie ma być wykonane.

Bardzo ważna uwaga dotycząca relacji Polska - Wielka Brytania. Po zakończeniu okresu przejściowego po Brexicie (z dniem 31 grudnia 2020 r.) Wielka Brytania jest dla Polski państwem trzecim. Oznacza to, że unijne rozporządzenie Bruksela II ter (rozporządzenie Rady (UE) 2019/1111), które od 1 sierpnia 2022 r. ułatwia wykonywanie orzeczeń o kontaktach między państwami UE, nie ma zastosowania w relacji PL - UK.

W relacji polsko-brytyjskiej podstawą uznawania i wykonywania orzeczeń dotyczących odpowiedzialności rodzicielskiej, w tym kontaktów, jest Konwencja haska z 19 października 1996 r. (o jurysdykcji, prawie właściwym, uznawaniu, wykonywaniu i współpracy w zakresie odpowiedzialności rodzicielskiej oraz środków ochrony dzieci). Zarówno Polska, jak i Wielka Brytania są jej stronami, dzięki czemu polskie orzeczenie o kontaktach może zostać uznane i wykonane w UK i odwrotnie.

W praktyce oznacza to, że:

• w sprawach PL - UK sięga się po konwencję haską z 1996 r.,
• w sprawach PL - inne państwo UE (np. Niemcy, Irlandia, Holandia) stosuje się rozporządzenie Bruksela II ter, które znosi procedurę exequatur dla kontaktów.

Wykonanie orzeczenia za granicą jest procedurą sformalizowaną, dlatego warto, by od początku prowadził ją prawnik znający właściwy instrument prawny dla danej pary państw.

Gdy drugi rodzic nie respektuje kontaktów

Jeśli rodzic, u którego mieszka dziecko, utrudnia lub uniemożliwia ustalone widzenia, polskie prawo przewiduje odrębną procedurę przymuszającą. Sąd opiekuńczy może - na wniosek - zagrozić rodzicowi naruszającemu obowiązki nakazaniem zapłaty oznaczonej sumy pieniężnej za każde naruszenie, a następnie nakazać jej zapłatę (art. 598[15]-598[16] Kodeksu postępowania cywilnego).

Warunkiem jest jednak posiadanie wykonalnego orzeczenia lub ugody określającej kontakty. To kolejny powód, by w sytuacji transgranicznej najpierw zadbać o precyzyjne, sądowe uregulowanie widzeń.

W skrajnych sytuacjach utrudnianie kontaktów bywa argumentem w szerszej sprawie o sposób wykonywania władzy rodzicielskiej - więcej o przesłankach piszemy w artykule o ograniczeniu lub pozbawieniu władzy rodzicielskiej. Pamiętaj jednak, że kontakty i władza rodzicielska to dwie odrębne instytucje - utrata władzy nie musi oznaczać utraty prawa do widzeń.

Jak prowadzić sprawę zdalnie z UK

Najczęstsza obawa polskich rodziców w UK brzmi: "czy muszę przylatywać na każdą rozprawę do Polski?". W większości spraw o kontakty - nie.

Sprawę można poprowadzić zdalnie, działając przez profesjonalnego pełnomocnika w Polsce. W praktyce wygląda to tak:

1. Pełnomocnictwo - podpisujesz pełnomocnictwo dla adwokata lub radcy prawnego w Polsce. Można je sporządzić w UK i przesłać do kraju; przy niektórych czynnościach przydatne jest potwierdzenie podpisu.
2. Dokumenty - kompletujesz akt urodzenia dziecka, dotychczasowe orzeczenia, dowody kontaktu (zrzuty rozmów, bilety, korespondencję) i przekazujesz je pełnomocnikowi skanem.
3. Wniosek do sądu - pełnomocnik przygotowuje i składa wniosek o uregulowanie kontaktów z propozycją konkretnego harmonogramu.
4. Reprezentacja na rozprawach - pełnomocnik reprezentuje Cię w sądzie; Twoja obecność osobista nie zawsze jest konieczna, a w razie potrzeby sąd może dopuścić udział zdalny.
5. Wykonanie orzeczenia - po uprawomocnieniu pełnomocnik pomaga uruchomić procedurę uznania lub wykonania orzeczenia w drugim kraju, jeśli jest to potrzebne.

Dzięki temu mieszkając w Londynie, Manchesterze czy Edynburgu, możesz realnie walczyć o kontakt z dzieckiem w Polsce, nie tracąc dni urlopu na podróże i terminy sądowe.

Najczęściej zadawane pytania (FAQ)

Czy rodzic pozbawiony władzy rodzicielskiej ma prawo do kontaktów z dzieckiem? Co do zasady tak. Kontakty z art. 113 KRiO są niezależne od władzy rodzicielskiej. Sąd może je ograniczyć lub zakazać tylko wtedy, gdy wymaga tego dobro dziecka albo gdy kontakty poważnie zagrażają jego dobru.

Czy polski sąd ureguluje kontakty, skoro dziecko mieszka w UK? Jurysdykcję ustala się przede wszystkim według miejsca zwykłego pobytu dziecka. Jeśli dziecko mieszka na stałe w UK, właściwy może być sąd brytyjski, a w relacji PL - UK zastosowanie znajdzie konwencja haska z 1996 r. Każdą sprawę trzeba ocenić indywidualnie - dlatego warto skonsultować ją z prawnikiem przed złożeniem wniosku.

Czy kontakt przez wideorozmowy liczy się jako kontakt z dzieckiem? Tak. Art. 113 § 2 KRiO wprost wymienia środki komunikacji elektronicznej jako formę kontaktu. Sąd może ustalić stały harmonogram rozmów online obok spotkań osobistych.

Co zrobić, gdy drugi rodzic nie przestrzega ustalonych widzeń? Mając wykonalne orzeczenie lub ugodę o kontaktach, można złożyć do sądu wniosek o zagrożenie nakazem zapłaty sumy pieniężnej za naruszanie kontaktów (art. 598[15] i nast. KPC), a następnie o jej zasądzenie.

Czy muszę przyjeżdżać do Polski na rozprawy? Najczęściej nie. Sprawę prowadzi pełnomocnik na podstawie pełnomocnictwa, a Twój udział osobisty zależy od okoliczności i decyzji sądu, który może dopuścić również udział zdalny.

Jeśli druga strona bezprawnie wywiozła lub zatrzymała dziecko, kwestia kontaktów ustępuje pilniejszej procedurze powrotu - opisujemy ją w tekście o uprowadzeniu rodzicielskim i konwencji haskiej 1980 oraz w artykule o wywozie dziecka za granicę bez zgody drugiego rodzica.

Pełne teksty przepisów znajdziesz w Internetowym Systemie Aktów Prawnych (ISAP), a oficjalne informacje o sprawach transgranicznych - na portalu gov.pl.