Czym jest zachowek i komu przysługuje

Jeśli rodzic spisał testament i pominął Cię w nim albo za życia rozdał cały majątek w darowiznach, polskie prawo nie zostawia Cię z niczym. Odpowiedź na pytanie, komu przysługuje zachowek, znajdziesz w art. 991 Kodeksu cywilnego — to instytucja, która chroni najbliższych przed całkowitym wydziedziczeniem. W tym artykule wyjaśniamy, kto może żądać zachowku, ile wynosi i jak dochodzić go z Wielkiej Brytanii, bez przyjazdu do Polski.

Czym jest zachowek

Zachowek to roszczenie pieniężne przysługujące najbliższym członkom rodziny spadkodawcy, którzy zostali pominięci przy dziedziczeniu. Chroni przed sytuacją, w której spadkodawca testamentem albo darowiznami przekazał cały majątek innym osobom, a najbliżsi zostali z niczym.

Co ważne — zachowek nie daje prawa do konkretnych rzeczy ze spadku (np. do mieszkania czy samochodu). Daje prawo do zapłaty sumy pieniężnej odpowiadającej należnej części. Uprawniony nie staje się współwłaścicielem nieruchomości, lecz wierzycielem osoby, która majątek otrzymała.

Roszczenie kierowane jest najczęściej przeciwko spadkobiercy powołanemu w testamencie, a w określonych sytuacjach również przeciwko osobie, która otrzymała darowiznę lub zapis windykacyjny od spadkodawcy.

Komu przysługuje zachowek — krąg uprawnionych

Zgodnie z art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego do zachowku uprawnieni są ci najbliżsi, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, gdyby testamentu nie było. Krąg ten jest zamknięty i obejmuje:

Kluczowa jest przesłanka „byliby powołani do spadku z ustawy". Jeśli zmarły miał dzieci, to one (a nie rodzice zmarłego) należą do kręgu uprawnionych. Rodzeństwo, dziadkowie, konkubent czy dalsza rodzina nie mają prawa do zachowku — nawet jeśli czuli się pokrzywdzeni.

Prawo do zachowku tracą również osoby, które zostały skutecznie wydziedziczone w testamencie z przyczyn wskazanych w ustawie, osoby uznane za niegodne dziedziczenia oraz małżonek wyłączony od dziedziczenia (np. po orzeczeniu rozwodu lub w toku sprawy rozwodowej z winy małżonka). Szczegóły opisujemy w artykule Wydziedziczenie a zachowek — kiedy można pozbawić zachowku.

Ile wynosi zachowek — 1/2 czy 2/3

Wysokość zachowku zależy od sytuacji osobistej uprawnionego. Punktem wyjścia jest udział, który przypadłby danej osobie przy dziedziczeniu ustawowym (gdyby nie było testamentu). Z tego udziału należy się:

Wyższy ułamek 2/3 to wyraz zwiększonej ochrony osób, które ze względu na wiek lub stan zdrowia nie mogą samodzielnie zadbać o swoje utrzymanie.

Przykład ilustracyjny: zmarły pozostawił dwoje dorosłych dzieci, ale cały majątek (mieszkanie warte 600 000 zł) zapisał w testamencie tylko jednemu z nich. Przy dziedziczeniu ustawowym każde dziecko otrzymałoby 1/2, czyli wartość 300 000 zł. Pominięte dziecko może żądać zachowku w wysokości połowy tej kwoty, czyli ok. 150 000 zł (1/2 z 300 000 zł). Kwoty są wyłącznie poglądowe — realna wartość zależy od wyceny majątku, długów spadkowych i darowizn doliczanych do tzw. substratu zachowku.

Szczegółowy sposób liczenia — wraz z doliczaniem darowizn — pokazujemy w artykule Jak obliczyć wysokość zachowku — wzór i przykłady.

Od kogo i w jakim czasie można żądać zachowku

Roszczenie o zachowek kieruje się w pierwszej kolejności przeciwko spadkobiercom (osobom, które odziedziczyły majątek na podstawie testamentu). Jeżeli uzyskanie zachowku od spadkobierców nie jest możliwe lub nie wystarcza, ustawa pozwala dochodzić go także od osób, które otrzymały od spadkodawcy zapis windykacyjny lub darowiznę doliczaną do spadku.

Bardzo istotne są terminy. Roszczenie o zachowek przedawnia się, co do zasady, z upływem 5 lat od ogłoszenia testamentu (a gdy testamentu nie ma — od otwarcia spadku, czyli od śmierci spadkodawcy). Po upływie tego terminu druga strona może skutecznie uchylić się od zapłaty. Z tego powodu nie warto zwlekać. Reguły liczenia terminu wyjaśniamy w artykule Przedawnienie roszczenia o zachowek — 5 lat, od kiedy.

Jak dochodzić zachowku z Wielkiej Brytanii — zdalnie

Sprawy o zachowek dotyczące majątku w Polsce rozpoznają polskie sądy i stosuje się polskie prawo spadkowe. Mieszkając w UK, nie musisz przyjeżdżać do kraju, aby walczyć o swoje prawa. Cały proces można prowadzić zdalnie.

Najważniejsze kroki:

  1. Pełnomocnictwo dla adwokata lub radcy prawnego w Polsce. Udzielasz go na piśmie — najczęściej wystarczy podpis na dokumencie przesłanym e-mailem lub pocztą. W razie potrzeby podpis można poświadczyć u notariusza, także w UK (np. u notary public, w razie potrzeby z klauzulą apostille).
  2. Zebranie dokumentów. Akt zgonu spadkodawcy, odpis testamentu (jeśli jest), akty stanu cywilnego potwierdzające pokrewieństwo, dane o majątku (księgi wieczyste, wyciągi, dane o darowiznach).
  3. Wezwanie do zapłaty. Pełnomocnik kieruje do zobowiązanego pisemne wezwanie do dobrowolnej zapłaty zachowku — często sprawa kończy się ugodą bez procesu.
  4. Pozew do sądu. W razie braku zapłaty pełnomocnik składa pozew o zachowek we właściwym sądzie w Polsce i reprezentuje Cię na rozprawach — Twoja obecność zwykle nie jest konieczna.

Praktyczne wskazówki dotyczące prowadzenia takiej sprawy zza granicy znajdziesz w artykule Pozew o zachowek gdy mieszkasz w Anglii.

Najczęściej zadawane pytania (FAQ)

Czy wnuk może żądać zachowku? Tak, jeśli jego rodzic (dziecko spadkodawcy) nie dożył otwarcia spadku albo z innych przyczyn nie dziedziczy. Wnuk wchodzi wtedy w miejsce swojego rodzica jako zstępny uprawniony do zachowku.

Czy konkubent lub partner może otrzymać zachowek? Nie. Krąg uprawnionych z art. 991 KC jest zamknięty i obejmuje wyłącznie zstępnych, małżonka oraz rodziców (gdy dziedziczą ustawowo). Osoba pozostająca w nieformalnym związku nie ma prawa do zachowku.

Co, jeśli spadkodawca rozdał majątek w darowiznach jeszcze za życia? Darowizny — z pewnymi wyjątkami i ograniczeniami czasowymi — dolicza się do wartości spadku przy obliczaniu zachowku (tzw. substrat zachowku). Dzięki temu nie da się obejść zachowku, wyzbywając się majątku tuż przed śmiercią.

Czy mieszkając na stałe w Anglii, mogę dochodzić zachowku po rodzicu w Polsce? Tak. Jeżeli majątek znajduje się w Polsce, sprawę prowadzi polski sąd według polskiego prawa, a Ty możesz działać przez pełnomocnika bez przyjazdu do kraju.

Ile mam czasu na dochodzenie zachowku? Co do zasady 5 lat — od ogłoszenia testamentu, a gdy testamentu nie ma, od otwarcia spadku (śmierci spadkodawcy). Po tym terminie roszczenie się przedawnia.

Podstawa prawna i źródła

Masz podobną sprawę? Zgłoś ją — bezpłatnie

Mieszkasz w UK, a sprawa dotyczy Polski? Opisz ją — wstępnie ocenimy i skojarzymy Cię z regulowanym polskim adwokatem lub radcą prawnym. Sprawę można prowadzić zdalnie, na podstawie pełnomocnictwa.

Bezpłatna analiza →